Otoczyła nas ze wszystkich stron, tak, że stała się normą, na którą przestaliśmy reagować.  Mowa nienawiści zalewa internet, sączy się z kanałów telewizyjnych, słyszymy ją w radio.  Jest obecna w świecie dorosłych i dzieci.  Które dziecko nie widziało hejterskich komentarzy, nie zna cyberbullingu? Brakuje przestrzeni, w której hejt jest wyraźnie piętnowany.  Zachowania złe stające się normą znieczulają.  Do momentu, kiedy nie zdarzy się tragedia taka jak w Gdańsku podczas Finału Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy lub blisko nas kiedy nasze dziecko przestaje chcieć wychodzić z domu, ma myśli samobójcze nierzadko wdrażane w czyny. 

Jakie są przyczyny nienawistnej komunikacji społecznej?

Przyczyn tego zjawiska można szukać w wielu miejscach. Filozofka prof. Maria Szyszkowska, zdefiniowała mowę nienawiści jako „stan wewnętrzny człowieka” i sugerowała, by analizować to zjawisko w kategoriach psychologicznych czy nawet psychoanalitycznych.  Jednakże dzisiaj wydaje się, że mowa nienawiści wymknęła się poza czynniki osobowościowe i stałą się zjawiskiem socjologicznym często wykorzystywanym za pomocą promowanych stereotypów i uprzedzeń do różnych celów zaczynając od tych politycznych czy propagandowych a kończąc na walce o swoją tożsamość.

Stereotypy i uprzedzenia

Stereotyp, jak twierdził twórca tego pojęcia, Walter Lippman, to uproszczony, schematyczny i jednowymiarowy obraz jakiegoś zjawiska w ludzkiej głowie. Kształtują go informacje, które świadomie i nieświadomie zbieramy bazując np. na zasłyszanych opiniach, przekazach medialnych, własnej wyobraźni, książkach, filmach czy plotkach. Nawet jeżeli odnieśliśmy się do tych informacji krytycznie, to najczęściej zapadają nam one w pamięć. Istnieje przekonanie, że stereotypów nie można się całkowicie pozbyć, gdyż wiedza, która z nich płynie, porządkuje i upraszcza nam świat oraz pozwala w nim na co dzień funkcjonować.

Uprzedzenie to odrębny rodzaj stereotypu: negatywna opinia, nieuzasadniona obawa czy niechęć do członków jakiejś grupy. O ile stereotyp może obejmować także pozytywne opinie (np. przekonanie, że wszyscy członkowie danej grupy są pracowici), o tyle uprzedzenie obejmuje jedynie cechy negatywne (np. opinia, że członkowie danej grupy są leniwi).

Stereotypy i uprzedzenia powstają również wtedy, gdy nasze informacje na temat jakiegoś zjawiska czy grupy ludzi są bardzo skąpe lub żadne. Musimy wtedy sami scharakteryzować dane zjawisko lub grupę bazując na własnych wyobrażeniach. Rezultat tego procesu może znacząco odbiegać od rzeczywistości.

Stereotypy i uprzedzenia niewątpliwie są przyczyną hejterskich zachowań.  “Wszyscy grubasi są głupi!”, “Piękne blondynki są puste a brunetki wyniosłe”, “Uchodźcy do domu!” itd.  Z drugiej jednak strony hejt pojawia się też z innych przyczyn, które ciężko zamknąć w skończonych kategoriach. Przykładowe czynniki, które powodują niespotykaną dotąd agresję:

  • frustracja zasilana własnym poczuciem krzywdy, brakiem zrozumienia i uwagi, chęcią zemsty (brak przynależności i znaczenia wyniesiony z domu?)
  • strach przed ‚innym’ i tym, by nie stać się innym,
  • zazdrość
  • brak dostatecznej wiedzy o naszych ofiarach,
  • rywalizacja i walka o pozycję społeczną oraz związane z tym benefity – szukanie przynależności – Standardem stało się szukanie „ofiary” w celu podkreślenia swojej przynależności do “lepszej” grupy: heteroseksualnych, patriotów, szczupłych i wysportowanych, wyedukowanych itd.  Hejt skierowany do tzw. „innych” pozwala poczuć się bardziej wartościowym a jednocześnie silniejszym i lepszym.

I w końcu brak wyższych kompetencji i wartości tj. umiejętność komunikacji bez przemocy, niedostateczna empatia i tolerancja, poczucie sprawiedliwości.

Czy można zatem zapobiec rozwijaniu się i rozprzestrzenianiu tak złożonego zjawiska psychologiczno-społeczno-kulturowego, jakim jest mowa nienawiści?  Z pewnością działać trzeba szybko i zdecydowanie.

Reagować!

Mowa nienawiści uwielbia bierność, co wynika z wniosków płynących z psychologii tłumu. Teoria ta wyjaśnia zmianę sposobu zachowania ludzi w kontekście anonimowego tłumu, akcentujących takie zjawiska jak konformizm, rozproszenie odpowiedzialności i przyjęcie tożsamości zbiorowej (tzw. dezindywidualizacja).  Ma to miejsce szczególnie w internecie, który zapewnia pewną anonimowość i dystans  hejtera od hejtowanego. Brak reakcji innych internautów na hejt ośmiela do obrażania i szykanowania. Zachęca do przyłączenia się do hejtu w rozproszonej odpowiedzialności.

Dlatego nie wolno nie reagować. To jak to zrobić zależy od sytuacji, kontekstu oraz dostępnych możliwości działania. W internecie zawsze można zwrócić się do administratora strony z prośbą o usunięcie obraźliwych komentarzy. Ma on obowiązek to zrobić jeżeli nie chce ryzykować zamknięciem portalu.  W świecie realnym nie dopuszczajmy do szukania tzw. „ofiar”. Ucięcie dyskusji lub reakcja na hejt powinna być zdecydowana.   Ważne jest jednak to, by walcząc z mową nienawiści nie zagalopować się i samemu nie zacząć hejtować hejterów.

Z punktu widzenia Fundacji Humanity in Action Polska ‘walka’ z mową nienawiści to w założeniu misja pokojowa. Na wszystkich frontach.

Reagowanie na mowę nienawiści w praktyce oznacza, by:

  • Mieć wrażliwość na wychwytywanie hejtu w otaczającej rzeczywistości. Np. w ramach inicjatywy „Wielkie sprzątanie FB. Stop mowie nienawiści, faszyzmowi i agresji” prowadzone są skoordynowane akcje przeciwko najbardziej nienawistnym stronom.
  • Działać przez modelowanie – czyli przestrzegać samemu zasad nieetykietowania i nie budowania uprzedzeń.
  • Równie poważnie traktować ‘małe’ jak i ‘duże’ przejawy mowy nienawiści. Umniejszanie znaczenia jakiegokolwiek hejtu nie powoduje, że traci on realnie na sile. Jest wręcz odwrotnie.
  • Nie obawiać się wchodzić w dyskusję i przerywać hejt pozytywnymi komentarzami bądź dawać argumenty obalające przekonania i mity.
  • Uczyć dzieci reakcji na hejt rozmawiając o tym w szkołach i w domu oraz uczyć o konsekwencjach „złych słów”, promować różnorodność i tolerancję.

Dzieci i młodzi nastolatkowie mogą operować słowami, które sami traktują jak żart, nie zdając sobie sprawy z ich poważnego odbioru przez hejtowanego.

Psychologowie widzą ogromną wartość w przedziwdziałaniu mowy nienawiści poprzez bezpośredni kontakt z tzw. „innym”. Jeśli znamy kogoś osobiście, będzie znacznie trudniej go obrazić. Zwiększenie kontaktu oraz poznanie „ofiary” jest najlepszym sposobem na przerwanie hejtu.

  • Podnieść świadomości wśród młodych ludzi na temat mowy nienawiści poprzez zaangażowanie w istniejące akcje obywatelskie, rozmowy, dyskusje w domu, wśród znajomych, w szkole.

Organizacje i portale internetowe zajmujące się tematyką mowy nienawiści

  • Strona promująca walkę z mową nienawiści wśród młodzieży

http://uprzedzuprzedzenia.org

  • Strona Koalicji Przeciw Mowie Nienawiści „Bez Nienawiści”

http://beznienawisci.pl/

  • Portal mowanienawiści.info. Program „Obywatele dla Demokracji”

http://www.mowanienawisci.info

  • Strona Programu „Nikt nie rodzi się z uprzedzeniami” Fundacji Autonomia i Stowarzyszenia Kobiet KONSOLA

http://www.bezuprzedzen.org/

  • Strona Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka

http://www.hfhr.pl/

  • Portal nt. społecznie zaangażowanego street artu i graffiti

http://www.3fala.art.pl/

Projekty edukacyjne i aktywistyczne przeciw mowie nienawiści

  • Kampania HejtStop. Projekt Stowarzyszenia Projekt: Polska

http://hejtstop.pl/

  • Nienawiść – jestem przeciw. Projekt Fundacji Centrum Edukacji Obywatelskiej

http://www.ceo.org.pl/pl/mowanienawisci

  • Mow@ Miłości. Projekt Fundacji Klamra

http://klamra.org/projekty/mow-milosci

  • Zmaluj to! Mowie nienawiści mówimy nie. Kraków przeciw antysemityzmowi. Projekt Stowarzyszenia Festiwalu Kultury Żydowskiej

http://www.jewishfestival.pl/pl/zmaluj_to/

  • Palące słowa. Zwalczanie mowy nienawiści w Internecie. Projekt Raciborskiego Stowarzyszenia Kulturalnego ASK

http://www.stowarzyszenieask.pl/2014/04/palace-sowa-zwalczanie-mowy-nienawisci.html

  • Sieć Tolerancji. Projekt Fundacji Wiedza Lokalna

http://siectolerancji.pl/

Kampanie społeczne (polskie i międzynarodowe)

  • Nie hejtuję. Kampania społeczna Raciborskiego Stowarzyszenia Kulturalnego ASK

http://www.niehejtuje.com/kampania-spoleczna

  • #NoHateEP2014. Kampania społeczna międzynarodowej sieci ENAR (European Network Against Racism)

http://www.enar-eu.org/NoHateEP2014-campaign-final-hate

  • Talking Back to Hate. Kampania organizacji United Religions Initiative

http://www.uri.org/talking_back_to_hate

  • Myliu Panda. Kampania ruchu No Hate Speech na Litwie

http://www.myliupanda.lt/#apie-kampanija

Międzynarodowe projekty i organizacje przeciwko mowie nienawiści

  • Strona organizacji Stop Hate z Wielkiej Brytanii

http://www.stophateuk.org/

  • Strona kampanii No Hate Speech, koordynowanej przez Radę Europy

http://www.nohatespeechmovement.org/

Leave a reply